TEMIANDU PYTU – SENTIMIENTOS

ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI

Maitei horyvéva opavavépe

David Galeano Olivera

TEMIANDU PYTU – SENTIMIENTOS

Leer original (hacer clic) en: http://cafehistoria.ning.com/profiles/blogs/temiandu-pytu-sentimientos

En el año 2002, publicamos -con mi hija, Norma- unos escritos a modo de poesías. Así, ella presentó sus obras escritas en castellano y yo mi temiandu pytu escritos en Guarani. En lo que me toca, esos escritos míos representan mi raudo y fugaz paso por ese tipo de expresión. Motivado por casos muy especiales de necesidad, con el tiempo escribí cuatro o cinco más… Aquí, la colección de mis temiandu pytu.

 

MAMÓIKO REIME KIRITO

Ohai: David Galeano Olivera

I

Mamóiko reime Kirito.

Roheka yvate ha ndorohechái,

Amaña Tupâo ryepýpe ha nereiméi,

Aporandu che angirûme ha nandekuaái.

Roheka, roheka ha

Peichavérô jepe, ndorojuhúi.

Mamóiko reime Kirito

II

Aipóna oĝuahê ne aramboty

Ha nde nereiméi

Ñorairô, kate, tesarái,

Pirapire, tarova,

Ko’âva nemyengovia

Mamóiko reime Kirito.

Aipóna oĝuahê ne aramboty

Ha nde nereiméi

III

Che rapichakuéra oñembosako’íma

Ayvúpe reñeha’ârô

Guari, tembi’ueta, jopói hepyete,

Ka’u, tyĝuatâ, jerovia,

Peteî hendápe imbaretejoa.

Ñembyahýi, sogue, tyre’ŷ,

Mba’asy, kyhyje,

Yty ramoguáicha ambue hendápe oime ojo’apa

Mamóiko reime Kirito.

Che rapichakuéra oñembosako’íma

Ayvúpe reñeha’ârô.

IV

Ndaupeichaiva’ekue.

Tuicha iñambue ore rekove.

Nde niko heta reguata ha heta rejapo,

Oparupirei reju ha reho mba’everôguáicha.

Mba’éichapiko, nde, péichaite peve

Rejepokuaa porâite,

Hasyetépiko oréve, ko’áĝa, rohapykueho…

Ndaupeichaiva’ekue.

Tuicha iñambue ore rekove.

(22 jasypakôi 1988)

Ehendu Mamóiko reime Kirito, ko’ápe (http://www.youtube.com/watch?v=-qyGPjejA48)

 

ooo000ooo

 

AÑANDU

Ohai: David Galeano Olivera

I

Pyhareve.

Aguapy che añoite

Amaña mombyry

Yvága, kuarahy, yvytu, guyraita

Yvyrakuéra, yvoty, yvyra roguemimi

Umi mba’e mante ahecha.

Chéntepiko ahecha ha añandu.

Pyhareve.

Aguapy che añoite

Amaña mombyry.

II

Hetaite mba’e porâ niko

Ojaitypo ñande jerére.

Amoite ahecha kuimba’ekuéra, che rapicha

Ha’ekuéra omba’apo, okaru ojuehe,

Vaicháku ndohechakuaái ha noñandúiva

Umi mba’e porâ ojaitypóva ñande jerére

Hetaite mba’e porâ niko

Ojaitypo ñande jerére.

III

Añandu chepype

Tekove ñehenói

Tetia’e, vy’a, mborayhu

Pukavy, popyhy, tekoayhu

Ko’âva ha’e tekove rehegua

Chéntepiko añandu chepype

Tekove ñehenói.

IV

Japáy, ñapu’â, jaguata,

Hi’âiténiko chéve upe ára oĝuahê

Ñasê ha oñondivepa ñamongusugue

Mba’e vaieta ñandeaho’i ha ñandejokuapáva

Japáy, ñapu’â, jaguata

Hi’âiténiko chéve upe ára oĝuahê…

(10 jasyteî 1989)

 

ooo000ooo

 

MITÂ MBORIAHU

Ohai: David Galeano Olivera

I

Akokuehe rohecha

Reikundaha nde rape

Ne’írâ iñambue nde reko

Nde rova ky’akuemi, ne akârague icharapa,

Ne retyma ipere ha ipara, nde ao soropaite

Akokuehe rohecha

Reikundaha nde rape.

II

Toryjárô nde reikóva

Reisu’ureiete ore angaipa

Rehohápe rejeja’o, ndaipóri nendive hekororýva

Reñepia’â mbaretéramojepe

mavave naneikûmbýi…

Peichaĝuarântema nde.

Toryjárô nde reikóva

Reisu’ureiete ore angaipa.

III

Ani rejepy’apy.

Áĝante Ñandejára oma’êjeýne nderehe.

Upépe ae nesâsóta ha upépe ae revy’áne.

Ani rejepy’apy.

Akokuehe rohecha remopotî mba’yrumŷi,

Rembovera sapatu, rejerure pirapire

Avei rohecha nemosêrô aipo ne angirû

Nandejái ore apytépe

Roñembotavy ndehegui

Ani rejepy’apy.

Aĝante Ñandejára oma’êjeýne nderehe.

Upépe ae nesâsóta ha upépe ae revy’áne

Ani rejepy’apy.

(12 jasykôi 1989)

Ehendu Mitâ mboriahu, ko’ápe (http://www.youtube.com/watch?v=6CwCECS5qBc)

 

ooo000ooo

 

MBA’ÉIKO OJEHU ÑANDÉVE

Ohai: David Galeano Olivera

I

Mba’éiko ojehu ñandéve, añeporandu

Ha nahendúi mbohovái.

Che ñe’â huguy asy oñandúvo

Ñorairô, py’aro, tovamokôi

Mba’asy, jejuka, ñemonda ha

Opa mba’e vai ha ky’a pytu.

Mba’éreiko péicha ñañoha’â

Mba’éreiko péicha che reindy, che ryke’ykuéra

Mba’éiko ojehu ñandéve, añeporandu

Ha nahendúi mbohovái.

II

Amañájepi amoite kuarahy resê gotyo

Ha ahecha py’aguapy umi mba’e

Ñandejára remimoînguépe

Pyhare katu ajesareko mbyjakuéra rehe,

Ha py’aguapýnte avei añandu…

Ahecha ha añandúvo mba’e porâita

Mba’éiko ojehu ñandéve, añeporandu

Ha nahendúi mbohovái

III

Ma’erâpiko ñañombotavy

Ñande niko oñopehêngue

Ahechávo mitâra’y pukavy,

Añandúvo che rogaygua mborayhu

Vaicha chéve

Ku ikatuha jaiko ñande avei mborayhu pópe

Mba’éguipiko anichéne.

Ma’erâpiko ñañombotavy

Ñande niko oñopehêngue.

IV

Néina che reindy, néina che ryke’y

Ñamboykéna mba’e vaieta

Ha ñamoheñói tekove pyahu

Hetaite mba’e porâ niko

Ome’ê ñandéve upe yvategua

Heta oî ñandepypevoi ha heta avei ñande jerére

Jajeporekána ojopype

Ha ñanohê okápe umi mba’e porâite,

Oiméva iñongatupýnte…

Jajeporekána

Néina che reindy, néina che ryke’y

Ñamboykéna mba’e vaieta

Ha ñamoheñói tekove pyahu.

(21 jasykôi 1989)

 

ooo000ooo

 

ANGIRÛ

Ohai: David Galeano Olivera

I

Nameméi jajuhu, ndahetaivoi,

Ñaikotevêvo hese ñanemoirû

Upéva niko ñane angirû

Jejopyvai ha tyre’ŷ pópe ñaime jave

Ñamombe’usévo ñandepy’apýva térâ

Ñañandukasérô ñande vy’a

Jaheka pe máva ha

Hendive ñambohory ñane korasô

Nameméi jajuhu, ndahetaivoi,

Ñaikotevêvo hese ñanemoirû

Upéva niko ñane angirû

II

Imarangatu, hekove potî,

Ohecharamo ñane rembiasa

Oipysô ipo ha ñande popyhy

Upéva niko ñane angirû

Mba’asy vai ojehaitypórô ñande retére

Pirapiremi omyangekôi jave ñande rekove térâ

Mborayhu jei ojopejavérô ñane korasô

Jaheka pe máva oipysóva ipo

Ha maitei rorýpe ombohetia’éva ñande rekove.

Imarangatu, hekove potî,

Ohecharamo ñane rembiasa

Oipyso ipo ha ñande popyhy

Upéva niko ñane angirû.

 

ooo000ooo

 

PY’AGUAPY

Ohai: David Galeano Olivera

I

Akokueheve asê, aguata mombyry

Añandu che rekove henyhê tyapúgui

Aheka py’aguapy. Aheka.

Aikoha rupi ahecha tapicha iñagekôiva

Ipochýva, ipy’aropupotáva, ikane’ôva

Mbeguekatúpe ijeheguieténte oñembohasýva

Ojejukáva ohóvo

Añandu upe mba’e oja ha oikese chepype

Upévare…

Akokueheve asê, aguata mombyry

Añandu che rekove henyhê tyapúgui

Aheka py’aguapy. Aheka.

II

Amaña kuarahy resê gotyo

Añandu yvytu piro’y chepetéva oipejúvo

Oike chepype upe ka’aguy pytu. Oike.

Ahakuévo ahendu jeja’o,

Ñe’ê ky’a, ñe’ê pohýi, ñe’ê guyguy

Ñe’ê oporombohasýva

Ñe’ê oporojukáva ohóvo

Añandu upe mba’e oja ha ojehaitypose chepype

Upévare…

Amañánte kuarahy resê gotyo

Añandu yvytu piro’y chepetéva oipejúvo

Oike chepype upe ka’aguy pytu. Oike.

III

Tekotevê maymáva

Ñasê, jaguata mombyry

Ñañandúvo ñande rekove henyhê tyapúgui

Ñasê jaheka py’aguapy. Ñasê jaheka.

Ha ikatuvérô…

Ñamaña kuarahy resê gotyo

Ñañandu haĝua yvytu piro’y ñandepetéva oipejúvo

Ha oikévo ñandepype upe ka’aguy pytu,

Tañañandu py’aguapy ñande rekove oikotevêva

Upévare…

Tekotevê maymáva

Ñasê jaguata mombyry

Ñañandúvo ñande rekove henyhê tyapúgui

Ñasê jaheka py’aguapy. Ñasê jaheka.

(07 jasyapy 1989)

 

ooo000ooo

 

TEKOKATU

Ohai: David Galeano Olivera

I

Heta oime upérupi oguatáva

Ha he’íva ijehe hekosâ’ŷha

Ha ohechakuaa’ŷre ymáma ojejokuapa

Umíva hína umi oikóva iñakâre

Ovy’agua’úva ha oikuaa’ŷva

Mba’épa hína tekove añete.

Heta oime upérupi oguatáva

Ha he’íva ijehe hekosâ’ŷha.

II

Ñande Ru ku hekokatúva

Ñande’apo ha ñande jora

Yvy ape ári jaiko haĝua

oñondive ha mborayhu pa’ûme.

Tory, vy’a, tekojoja, jekupyty,

Tesâi, tekopotî ha mba’apo

Oheja ñandéve ñande rekovépe jaipuru haĝua

Heta oime ñande apytépe

Oipurúva hekovépe umi Ñande Ru remimoîngue

Ha péicha avei heta oime upérupi oikundaháva

Oikuaaporâ’ŷre mba’erâpa ou yvy ape ári.

Ñande Ru ku hekokatúva

Ñande’apo ha ñande jora

III

Yvy ape ári jaiko haĝua

oñondive ha mborayhu pa’ûme.

Hi’âiteva’erâ jajuhu

Temiandu potî rapykuere

Ha jahapykuehóvo

Ñañeha’â jahupyty tekokatu

Upe mba’e jajapórô

Ñande rekove ndaikusuguemo’âi

Ndojehekyichéne araka’eve

Ára ha árake che irûnguéra

Ñasê jaheka tekokatu rape

Hi’âiteva’erâ jahuhu

Temiandu potî rapykuere

Ha jahapykuehóvo

Ñañeha’â jahupyty tekokatu.

(27 jasyapy 1989)

 

ooo000ooo

 

OÑONDIVE

Ohai: David Galeano Olivera

I

Ñaime oñondive

Ñamaña ovetâre

Okápe ijaraipa

Okýta, otiri, osunu,

Oipeju yvytu, oñepyrû oky

Ñande katu ñaime oñondive

Ñamaña ovetâre.

II

Nde chendive, che nendive

Mokôive oñondivemi

Oky, otiri osunu,

oipeju yvytu, otyky mbarete

ha’étama ndéve ha ajejokojey

Mba’éichapiko ha’ekuaa ndéve

Ndajuhúi umi ñe’ê

Jepémo aheka.

Ndajuhúi umi ñe’ê.

Upeichavérô jepe,

Nde chendive, che nendive

Mokôive oñondivemi.

III

Ojoypypeténiko ñaime

Ha che katu ndajuhúi umi ñe’ê

Mamóiko ohopa hikuái chehegui.

Añandu umi ne ñe’ême

Avei ahecha nde resamimíme

Nde avei upeichaite reñanduha cherehe

Rehechaukagua’u chéve umi ama resa

Osyrýva yvyra roguemimíre

Mba’éiko ajapóta, añeporandu

Mbeguevéma oky

Ojoypypeténiko ñaime

Ha che katu ndajuhúi umi ñe’ê

Mamóiko ohopa hikuái chehegui.

IV

Tuichaite mba’e niko upe mborayhu

Opa ñanembopy’a mirî

Amaña nderehe, remaña cherehe

Nereñe’êvéi. Rekirirî.

Opi. Ndokyvéima. Kangy asy oipeju yvytu

Rohetû. Añandujey che ñe’â otytýi

Ymaite guive niko nañanduvéikuri.

Tuichaite mba’e niko upe mborayhu

(20 jasypa 1989)

 

ooo000ooo

 

TAVARANDU

Ohai: David Galeano Olivera

I

Péinama oĝuahë ára iporaitéva

Ñamomorähápe tavarandu ára

Vy’a ha torýpe ñañembyatypa

Ha ñamomba’e ñande reikoite

II

Ñane avañe’ë, ñande purahéi,

Ñande jepokuaa ha ñane ñe’ënga

Ha’e umi mba’e ombojeguapáva

Ijojaha’ŷva ñande rekoite

III

Avei oime heta jerovia, jeroky juky,

Ñe’ëpotymi, mba’e poräita

Omoañetéva ha ohechaukáva

Mayma tapichápe Paraguay reko

IV

Aníke che irü ñambotapykue

Araka’eve tekopy porä ha imarangatúva,

Ñamoï uvei ñande ati’y

Ha ñamboguata ñanemba’ete…

(21 jasypoapy 1992)

 

ooo000ooo

 

KARAI OCTUBRE

Ohai: David Galeano Olivera

I

Karai Octubre

Karai guasu

Karai pyapy

Po’a reruha

II

Resêva pytûgui

Rejesarekóvo

Ko’ápe ha pépe

Jahechápa oî

Ne ñe’ê ohendúva

Ha ára peteîháme

Ombosako’íva

Ndereheguaite

Tembi’u asaje

III

Tembi’u hetéva

Ijojaha’ŷva

Ñembyahýi jave

Opaite tapŷime

Maymaite ojapóva

Ha ñaimehaguéicha

Jaikuaáva héra:

Locro, Jopara

IV

Kuarahy osêre

Kuña oîmihaguéicha

Ombosako’íma

Upe tembi’u

Mboriahu apî

Mboguevihaite

V

Jopara ojapóva

Ohasaporâta

Ko jasy ipohýiva

Opu’â aja

Temitŷ pyahu

 

ooo000ooo

 

ARAYVOTY

Ohai: David Galeano Olivera

I

Péinama oĝuahê ára iporâitéva

Kuarahy osê omimbi ojajái

Yvága hovy ha ipotî asy

Ápe ha pépe araimimi ou ha oho

II

Ñane korasô vaicha horyvéva

Pukavy pa’ûme japáy ñapu’â

Ñe’ê roryetépe ñamomaitei ára porâite

Oñepyrûháme ñaha’ârôitéva Arayvoty

Ñaimo’âvoínte ipyahujeýva ñande rekove

III

Py’arory, mborayhu, tetia’e

Jerovia, pukavy ha vy’apavê

Omokunu’û asy ñane korasô

Yvotyetaita ombojeguaka ñande rekoha

Guyramimi purahéi rory ñanembovy’a

Yvytu piro’y ombohetia’e ñande rekove

IV

Ñaimo’âvoi vy’apavête ojehaitypóva oparupirei

Péicha iko’ê ára porâite ha ijojaha’ŷva

Oñepyrûháme arayvoty ha mitârusu ára

Ñande Ru ome’êva opa tapichápe

Ikatu haĝua jagueroayvu imba’eporâ

V

Che rapichakuéra, jahecharamóke Arayvoty

Ha mba’e porâita hese ae ñande’aho’íva

Ani jaheja ñaña, mba’epota térâ pokarê

Oity ojuka piro’y ha ára pyahu arayvoty oguerúva

 

ooo000ooo

 

KAPIATA, CHE TÁVA PORÂ

Ohai: David Galeano Olivera

I

Kapiata táva Guarani

Paraguay retâ yvy jeguapa

Péina anohê che korasô kuágui

Ñe’ê rorymi ndéve ĝuarâite

II

Ndéngo avei táva ypykue ko ñane retâme ha

Jepémo upéicha ku mitâra’ýicha nde rete kyrŷi

Ñaimo’âvoínte kuehe nereñóiva che táva porâ

Ha tory, vy’ápe reipykúi rehóvo mborayhu rape

III

Kapiata, ndéve ahopejora che ñe’ênguemi

Che ñe’â mbytégui otykytykýva ysapy ko’êicha,

Yvoty ryakuâme oñeñapytîva ha

guyraita ñe’êpurorýpe ndéve aropojáiva

Aipotágui akói netenondeve che táva guasu

IV

Ajépa iporâ ne rembiasakue

Ha ndaijojahái mba’e porâita ndepype heñóiva

Tapicha arandu ha ikatupyrýva nembojeguapa

Umívako hína umi omba’apóva nembojeroviávo

V

Ahupi che po ha amomaitei Ñande Ru Guasúpe

Ome’êre chéve táva porâite che rendaĝuami

Ape che avy’a ha ahecharamo ko che rekoha

Akóinte ojajáiva ko yvága guýpe che táva porâ

Kapiata, táva ymaiteguare ha ko’áĝaguáva

Ndéve rohayhúgui… ndéve añakâity che táva porâ

 

ooo000ooo

 

ÑANDE YPYKUE

Ohai: David Galeano Olivera

I

Jepémo oikove hikuái ñande apytépe,

Avave noma’êi hesekuéra.

Jepémo ipytuhêgueterei ñande apytépe,

Avave noñandúi chupekuéra.

Jepémo oguata ñanendive,

Avave ndoikuaái iguata rapykuere.

Jepémo ha’ekuéra tekove ñandeichaguánte,

Avave ndohechakuaaséi upe mba’e chupekuéra

II

Ha’ekuéra niko yvy jára va’ekue,

Ko’áĝa ndaha’evéima.

Ha’ekuéra niko tekoha jarýi va’ekue,

Ko’áĝa ndaha’evéima.

Ha’ekuéra niko arapy pytuhê va’ekue,

Ko’áĝa ndaha’evéima.

Ha’ekuéra niko Ñande Ru remimoîngue poravopyre va’ekue,

Ko’áĝa ndaha’evéima.

 

ooo000ooo

 

TAJY

Ohai: David Galeano Olivera

I

Yvyra porâ tuichaite asy

Puku, poguasu, mbarete meme

Rembohetia’éva maymáva resa

Ha rehechaukáva Tupâ pokatu

Ndaipóri yvy ári nderasaharâ

Yvyra porâ tuichaite asy

II

Nde potymimi ijojaha’ŷva

ohenonde’áma ára iporâitemíva

Rembohoryhápe maymáva resa

Jahechávo iñasâi opa jaikoha rupi

Ko’ápe pytâ, pépe sa’yju ha amo morotî

Ombojeguapa ha ombohory ko ñane retâ

Nde potymimi ijojaha’ŷva

ohenonde’áma ára iporâitemíva

III

Ñasêvo okaháre ha opaite tapére

Rembojeguaka maymáva tapŷi

Ha rehechauka ñane retâygua ha opavavépe

Mba’éicha iporâ ha ndaihupytyhái ko ñane retâ

Nde poty ombojoja opa tekovépe

Nde rekakuaágui mayma tekohápe

Ñasêvo okaháre ha opaite tapére

Rembojeguaka maymáva tapŷi

IV

Neporâ, remimbi, revera, rejajái

Neñembo’ýpe ñañandukuaa oîha pe máva,

Nde apohare, tajy porâite, yvyra paje

Upéva ha’e ku ipu’akapáva, Tuvichavete,

Nde’apova’ekue porâ ruvichárô

Omomandu’ávo opa tapichápe ipokatuha

Ha nde ha’eha hemimoîngue iporâitevéva ko yvy apére

Neporâ, remimbi, revera, rejajái

Ndaipóri ndejoguaha tajy porâite

(25 jasypoapy 2010)

Leer Tajy. en (http://cafehistoria.ning.com/profiles/blogs/tajy)

ooo000ooo

 

TEKOAYHU

Ohai: David Galeano Olivera

I

Tekoayhu niko…

Peteî okê akóinte ojepe’áva ne renondépe

Peteî po ojepysóva nera’ârôvo

Peteî ma’ê nderechakuaáva

Peteî tesay omoirûva ne mba’embyasýpe

Peteî ñe’ê nembopy’arorýva

Peteî ñe’êpohýi ohendukáva ndéve nde rayhuhára oipotágui mba’e porâ ndéve ĝuarâ

II

Tekoayhu niko…

Peteî añuâ omboguéva py’aro

Peteî jejuhu nemyenyhêva vy’águi

Peteî mba’eme’ê reha’ârô’ỹre ñembohovái

Peteî mba’eme’ê reikuaa’ỹre mba’éichapa ojehepyme’êta ndéve

Peteî yro’ysâ ryru oñembohasáva ndéve nde’yuhéi jave

Peteî purahéi rehendusévajepi ne año jave

III

Tekoayhu niko…

Pe tapicha ñe’ê he’íva ndéve “ápe aime roipytyvô haĝua”

Pe ñe’ê tetia’e he’íva “epu’â ha eñepyrûjey”

Pe yvytu kangy omokunu’ûva nde rete ha nemoñanduporâva

Pe py’aguapy reñandúva oñeme’ê jave ndéve peteî mba’e ha ojejerure’ỹre mba’e hekovia

Pe vy’apavê opokóva ne ángare ha oñandukáva ndéve Ñande Ru pytyvô nesâmbyhy aja tape porâ ha ipotîvare

 

ooo000ooo

TUPÂSY KA’AKUPE

Ohai: David Galeano Olivera

I

Tupâsy Ka’akupe

Kuña marangatu

Remimbi ha rejajáiva

Yvága ha yvýpe

Ha nepytyvô reme’êva

Opavave oikotevêvape

Tupâsy Ka’akupe

Kuña marangatu

II

Ne rendápe oñemboja

Opaichagua tapicha

Tesay ha jeroviápe

Ojerure ndepokatu

Ipirapire ha imboriahúva

Itavy ha iñarandúva

Tavaygua ha okarayguáva

Nderehe ojepoka

Ne rendápe oñemboja

Opaichagua tapicha

III

Yma, ko’áĝa ha tapiaite

Rojerure ndéve rema’ê haĝua orerehe

Eme’êmo oréve mborayhu, tesâi ha py’aguapy

Emboguéke ore ñe’âgui opaichagua ñemyrô

Ehechaukáke oréve tape potî ha hesakâva

Oremboguatátava vy’apavê ha tekokatu rapére

Yvágape, peteî ára, romoirû haĝua

teko marangatúpe Ñande Ru Guasu Tupâme

Upévare, yma, ko’áĝa ha tapiaite

Rojerure ndéve rema’ê haĝua orerehe

IV

Tupâsy Ka’akupe

Nde ha’e Paraguay retâ sy guasu

Yvate térâ yvy gotyo

Arasê ha Aragua gotyo

Taiñasâi nde pu’aka

Ha opavave toroiko

Jekupyty, tekosâso, tekojoja ha vy’apópe

Nde ha’égui Tupâsy Ka’akupe

Paraguay retâ sy guasu

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s